کشاورزی ارگانیک در ایران: ضرورت امروز، سرمایه فردا

مقدمه: چرا کشاورزی ارگانیک در ایران اهمیت دارد؟

در شرایط کنونی ایران که با چالش‌های متعددی از جمله کم‌آبی، تغییرات اقلیمی، تحریم‌های اقتصادی و نیاز به خودکفایی غذایی مواجه هستیم، کشاورزی ارگانیک به عنوان یک راهبرد پایدار و هوشمندانه می‌تواند نقشی تعیین‌کننده ایفا نماید. کشاورزی ارگانیک نه تنها یک روش تولید محصولات غذایی است، بلکه یک فلسفه و نگرش جامع به رابطه انسان، طبیعت و اقتصاد می‌باشد.

ایران با دارا بودن تنوع اقلیمی منحصر به فرد، پتانسیل بسیار بالایی برای توسعه کشاورزی ارگانیک دارد. از دشت‌های حاصلخیز شمال تا مناطق کویری مرکزی، هر یک می‌توانند با بهره‌گیری از اصول کشاورزی ارگانیک، به تولید محصولات سالم و باکیفیت بپردازند. این مقاله به بررسی جنبه‌های مختلف کشاورزی ارگانیک در ایران، چالش‌ها و فرصت‌های پیش رو می‌پردازد.

وضعیت فعلی کشاورزی ارگانیک در ایران

اگرچه کشاورزی ارگانیک در ایران قدمتی به اندازه تاریخ کشاورزی این مرز و بوم دارد، اما نظام‌مند شدن آن به دهه‌های اخیر بازمی‌گردد. در حال حاضر، بیش از ۵۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی ایران تحت مدیریت ارگانیک قرار دارد که حدود ۰.۳ درصد از کل اراضی کشاورزی کشور را تشکیل می‌دهد. این در حالی است که میانگین جهانی حدود ۱.۵ درصد است.

محصولات عمده ارگانیک تولیدی در ایران شامل پسته، زعفران، خرما، زیتون، انار، گیاهان دارویی و خشکبار می‌باشد. استان‌های خراسان رضوی، کرمان، فارس و مازندران پیشگامان توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور هستند. با این وجود، پتانسیل رشد در این حوزه بسیار بیشتر از وضعیت کنونی است.

چالش‌های توسعه کشاورزی ارگانیک در ایران

توسعه کشاورزی ارگانیک در ایران با موانع و چالش‌های متعددی روبرو است که شناخت و رفع آنها ضروری می‌باشد:

فرصت‌های بی‌نظیر در شرایط کنونی ایران

با وجود چالش‌های موجود، شرایط کنونی ایران فرصت‌های منحصر به فردی برای توسعه کشاورزی ارگانیک ایجاد کرده است:

تغییر نگرش مصرف‌کنندگان: افزایش آگاهی عمومی نسبت به سلامت غذایی و محیط زیست، تمایل به مصرف محصولات ارگانیک را در سال‌های اخیر افزایش داده است. همه‌گیری کرونا نیز بر این روند تأثیر چشمگیری گذاشته است.

پتانسیل صادراتی: محصولات ارگانیک ایرانی به دلیل کیفیت بالا و تنوع اقلیمی، از پتانسیل صادراتی قابل توجهی برخوردارند. زعفران، پسته و خرما ارگانیک ایران می‌توانند در بازارهای جهانی جایگاه مناسبی پیدا کنند.

سیاست‌های حمایتی دولت: در سال‌های اخیر، دولت سیاست‌های تشویقی برای توسعه کشاورزی ارگانیک در نظر گرفته است که از جمله می‌توان به معافیت‌های مالیاتی، تسهیلات بانکی و حمایت از ایجاد زنجیره ارزش اشاره کرد.

اقلیم متنوع: تنوع اقلیمی ایران امکان تولید انواع محصولات ارگانیک در فصول مختلف را فراهم می‌کند که یک مزیت رقابتی مهم محسوب می‌شود.

راهکارهای عملی برای توسعه کشاورزی ارگانیک

برای توسعه کشاورزی ارگانیک در ایران، راهکارهای زیر پیشنهاد می‌شود:

۱. ایجاد نظام صدور گواهی معتبر و مقرون به صرفه: ایجاد شرکت‌های داخلی صدور گواهی ارگانیک با استانداردهای بین‌المللی که هزینه‌های گواهی را برای کشاورزان خرد کاهش می‌دهند.

۲. توسعه آموزش و ترویج: ایجاد مراکز آموزشی تخصصی کشاورزی ارگانیک در مناطق مختلف کشور و استفاده از ظرفیت دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی.

۳. حمایت از ایجاد زنجیره ارزش: توسعه زیرساخت‌های فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی و توزیع محصولات ارگانیک برای اتصال مستقیم کشاورز به مصرف‌کننده.

۴. توسعه کشاورزی ارگانیک مبتنی بر آب‌های نامتعارف: استفاده از پساب‌های تصفیه شده، آب‌های شور و روش‌های نوین آبیاری برای تولید محصولات ارگانیک مقاوم به شوری.

۵. ایجاد تشکل‌های مردمی و تعاونی‌ها: تقویت تشکل‌های کشاورزی ارگانیک برای کاهش هزینه‌های تولید و بازاررسانی و افزایش قدرت چانه‌زنی کشاورزان.

تجربه‌های موفق داخلی و بین‌المللی

در ایران پروژه‌های موفق متعددی در زمینه کشاورزی ارگانیک اجرا شده است که می‌توانند الگویی برای توسعه بیشتر باشند:

طرح کشاورزی ارگانیک در روستاهای خراسان جنوبی: با همکاری سازمان جهاد کشاورزی و بخش خصوصی، در ۲۰ روستای این منطقه کشت زعفران و گیاهان دارویی به روش ارگانیک توسعه یافته که علاوه بر افزایش درآمد روستاییان، منجر به حفظ منابع آب و خاک شده است.

پروژه باغات ارگانیک پسته در کرمان: با تغییر الگوی آبیاری و استفاده از کودهای آلی و روش‌های کنترل بیولوژیک آفات، عملکرد در هکتار افزایش یافته و مصرف آب تا ۳۰ درصد کاهش پیدا کرده است.